Schijnzelfstandigheid: hoe bescherm je jezelf?

Op papier ben je zelfstandig ondernemer, maar in de praktijk werk je precies zoals de vaste medewerkers naast je: zelfde rooster, zelfde leidinggevende, zelfde laptop. Dan is de kans groot dat er sprake is van schijnzelfstandigheid. Sinds de Belastingdienst op 1 januari 2025 weer handhaaft, is dat geen theoretisch risico meer. In dit artikel lees je wat schijnzelfstandigheid is, waar de Belastingdienst en de rechter naar kijken, wat de gevolgen zijn en welke stappen je zelf kunt zetten.

Wat is schijnzelfstandigheid?

Van schijnzelfstandigheid is sprake als je werkt op basis van een overeenkomst van opdracht, terwijl de samenwerking in werkelijkheid een arbeidsovereenkomst is. Of dat zo is, bepaalt de wet en niet het etiket dat partijen erop plakken. Artikel 7:610 BW noemt drie elementen van een arbeidsovereenkomst: je verricht persoonlijk arbeid, je krijgt daarvoor loon en je werkt in dienst van een ander, onder diens gezag.

In het Deliveroo-arrest van 24 maart 2023 heeft de Hoge Raad benadrukt dat alle omstandigheden van het geval meetellen. Ook de vraag of je je als ondernemer gedraagt en of je werk is ingebed in de organisatie van de opdrachtgever speelt een rol. Een goed contract helpt, maar de dagelijkse praktijk geeft de doorslag. Meer achtergrond lees je in ons artikel over het Deliveroo-arrest.

Waar kijken de Belastingdienst en de rechter naar?

Er is geen vaste rekensom, maar een aantal vragen komt steeds terug:

• Gezag: bepaalt de opdrachtgever hoe, wanneer en waar je werkt, of spreek je alleen het resultaat en de randvoorwaarden af?
• Inbedding: doe je hetzelfde werk als werknemers, draai je mee in hun rooster en ben je voor buitenstaanders niet van een werknemer te onderscheiden?
• Vervanging: mag je bij ziekte of drukte iemand anders sturen, of moet je het werk altijd zelf doen?
• Ondernemersrisico: bepaal je zelf je tarief, investeer je in eigen middelen, ben je aansprakelijk voor fouten en loop je het risico dat je niet betaald krijgt?
• Ondernemerschap: werk je voor meerdere opdrachtgevers, doe je aan acquisitie en presenteer je je naar buiten als bedrijf?
• Duur en omvang: werk je jarenlang fulltime voor één partij, dan weegt dat mee.

Geen van deze punten is op zichzelf beslissend. Het gaat om het totaalbeeld.

Wat zijn de gevolgen?

Stelt de Belastingdienst vast dat er in werkelijkheid een dienstbetrekking is, dan is in de eerste plaats de opdrachtgever aan de beurt. Die had loonheffingen moeten inhouden en afdragen, en kan daarvoor een naheffing krijgen. Of daarnaast een boete volgt, hangt af van de situatie; lees daarover ons artikel over boetes en handhaving van de Wet DBA.

Ook voor jou kan het gevolgen hebben. Inkomen dat als loon wordt gezien, is geen winst uit onderneming, zodat je daarover geen ondernemersaftrek kunt toepassen. Tegelijk kun je als werknemer aanspraak maken op rechten zoals doorbetaling bij ziekte, vakantiedagen en ontslagbescherming. Werk je drie maanden lang wekelijks of minstens twintig uur per maand voor dezelfde opdrachtgever, dan geldt bovendien het rechtsvermoeden van artikel 7:610a BW: dan wordt vermoed dat er een arbeidsovereenkomst is, en moet de opdrachtgever het tegendeel aantonen.

Hoe zo'n naheffing er in cijfers uitziet, lees je in ons rekenvoorbeeld naheffing schijnzelfstandigheid.

Zeven stappen om je zelfstandigheid te laten zien

1. Werk voor meer dan één opdrachtgever

Een brede klantenkring is een van de duidelijkste signalen van ondernemerschap. Lukt dat niet altijd tegelijk, laat dan zien dat je actief op zoek bent naar nieuwe opdrachten: een website, offertes, een profiel waarop je je diensten aanbiedt.

2. Spreek het resultaat af, niet de werkwijze

Leg in je contract vast wát je oplevert en binnen welke termijn. Hoe je dat doet, bepaal je zelf. Aanwijzingen over veiligheid, toegang tot systemen of de planning van een project zijn normaal; aansturing zoals een leidinggevende dat bij een werknemer doet, is dat niet.

3. Regel vervanging

Spreek af dat je bij ziekte of drukte een gelijkwaardige vakgenoot kunt inzetten, en dat je die zelf betaalt. Een vervangingsregeling op papier die in de praktijk nooit gebruikt mag worden, helpt weinig.

4. Gebruik je eigen middelen

Werk waar het kan met je eigen laptop, gereedschap, vervoer of software, en draag die kosten zelf. Dat laat zien dat je investeert in je eigen onderneming.

5. Draag zelf het ondernemersrisico

Bepaal je eigen tarief, met ruimte voor ziekte, vakantie, pensioen en verzekeringen. Sluit een passende aansprakelijkheidsverzekering af en neem in je contract een aansprakelijkheidsbeperking op. Hulp bij het tarief vind je in ons artikel over je uurtarief berekenen.

6. Zorg voor een contract dat klopt met de praktijk

Een overeenkomst van opdracht die past bij jouw vak en jouw manier van werken is de basis. Neem afspraken op over zelfstandigheid, vervanging, aansprakelijkheid en opzegging, en pas het contract aan als de samenwerking verandert. Met onze contractgenerator stel je zo'n overeenkomst in een paar minuten op.

7. Leg vast hoe je werkt

Bewaar offertes, facturen, correspondentie over vervanging en afspraken over het resultaat. Bij een vraag van de Belastingdienst of je opdrachtgever kun je dan laten zien hoe de samenwerking echt verloopt. Doe af en toe de gratis DBA-check om te zien waar aandachtspunten zitten.

Waarom een contract alleen niet genoeg is

Veel zzp'ers denken dat een goed contract hen beschermt. Dat klopt maar half. Het contract laat zien wat partijen hebben afgesproken, maar de Belastingdienst en de rechter kijken naar hoe er feitelijk wordt gewerkt. Een contract waarin staat dat je vrij bent in je werkwijze, terwijl je in de praktijk een dagelijkse planning van je leidinggevende krijgt, helpt je niet. Zie het contract daarom als het begin: het legt vast hoe jullie willen samenwerken, en daarna is het aan jullie allebei om ook zo te werken.

Veelgestelde vragen

Krijg ik als zzp'er de naheffing? De naheffing van loonheffingen is in de eerste plaats voor de opdrachtgever, omdat die de loonheffingen had moeten inhouden. Voor jou kan het wel gevolgen hebben voor je ondernemersaftrek en je positie als ondernemer.

Helpt een KvK-inschrijving om schijnzelfstandigheid te voorkomen? Een inschrijving bij de KvK is verplicht voor ondernemers, maar zegt op zichzelf niets over de vraag of je in een bepaalde opdracht zelfstandig werkt.

Kan ik nog een modelovereenkomst van de Belastingdienst gebruiken? Goedgekeurde modelovereenkomsten mag je tot en met 31 december 2029 gebruiken, maar sinds 6 september 2024 worden er geen nieuwe meer beoordeeld. Lees meer in modelovereenkomst in 2026: wat is er veranderd?

Dit artikel is algemene informatie en geen juridisch of fiscaal advies. Twijfel je over je eigen situatie, laat dan een jurist of belastingadviseur meekijken.