Wat is DBA? De betekenis van de Wet DBA in gewone taal

DBA is de afkorting van de Wet deregulering beoordeling arbeidsrelaties. De wet is op 1 mei 2016 in werking getreden en verving de Verklaring arbeidsrelatie, beter bekend als de VAR. Met een VAR kon een zzp’er vooraf bij de Belastingdienst een verklaring aanvragen; de opdrachtgever was daarmee gevrijwaard van naheffingen. Die zekerheid vooraf bestaat sinds de Wet DBA niet meer.

Zoek je op “DBA” in een IT-context, dan kan ook database administrator bedoeld zijn: de beheerder van databases. Op deze pagina gaat het over de wet, die vooral zzp’ers, freelancers en hun opdrachtgevers raakt.

Een veelgehoord misverstand is dat de Wet DBA bepaalt wanneer iemand werknemer is. Dat doet de wet niet. Of er een arbeidsovereenkomst is, volgt uit het Burgerlijk Wetboek (artikel 7:610) en uit de rechtspraak. De Wet DBA regelt vooral twee dingen: wie verantwoordelijk is voor de juiste beoordeling, en hoe partijen vooraf duidelijkheid kunnen krijgen.

Onder de VAR lag het risico bijna volledig bij de zzp’er. Onder de Wet DBA zijn opdrachtgever en opdrachtnemer samen verantwoordelijk. Blijkt een zzp’er in werkelijkheid werknemer te zijn, dan moet de opdrachtgever loonheffingen afdragen, en dat kan met terugwerkende kracht. Als hulpmiddel introduceerde de Belastingdienst modelovereenkomsten: voorbeeldcontracten waarvan de Belastingdienst had beoordeeld dat ze, als partijen er ook naar werken, niet tot een dienstbetrekking leiden.

De Belastingdienst kijkt of de arbeidsrelatie in werkelijkheid een arbeidsovereenkomst is. Daarvoor zijn drie elementen nodig: de werker verricht persoonlijk arbeid, hij krijgt daarvoor loon en hij werkt in een gezagsverhouding. Het gezag is in de praktijk het lastigste punt: werkt iemand onder leiding en toezicht van de opdrachtgever, of bepaalt hij zelf hoe hij het werk doet?

Sinds het Deliveroo-arrest van de Hoge Raad (24 maart 2023) is duidelijk dat alle omstandigheden van het geval meetellen. De Hoge Raad noemde onder meer de aard en duur van het werk, hoe werktijden en werkzaamheden worden bepaald, of het werk is ingebed in de organisatie, of het werk persoonlijk moet worden gedaan, hoe de beloning is geregeld en hoe hoog die is, of de werker commercieel risico loopt en of hij zich als ondernemer gedraagt. Wat partijen op papier willen, is daarbij niet doorslaggevend: het gaat om de feitelijke rechten en plichten.

Jarenlang gold een handhavingsmoratorium: de Belastingdienst legde alleen in uitzonderlijke gevallen naheffingen of boetes op, vooral bij kwaadwillendheid. Sinds 1 januari 2025 is dat moratorium voorbij en controleert de Belastingdienst weer op schijnzelfstandigheid. Daarom is de Wet DBA de laatste jaren veel vaker in het nieuws en zoeken zoveel zzp’ers en opdrachtgevers naar wat die wet betekent.

Vanaf 31 december 2026 komt daar een civielrechtelijk rechtsvermoeden bij: wie werkt tegen een beloning van ten hoogste €38 per uur, wordt vermoed dat te doen op grond van een arbeidsovereenkomst (art. 7:610aa BW). Dat was het enige onderdeel van de Wet VBAR dat is doorgezet. Het deel dat de beoordeling zou verduidelijken, is in maart 2026 geschrapt en komt terug in de Zelfstandigenwet, die volgens de planning op zijn vroegst in 2028 ingaat.

• Voor de opdrachtgever: naheffing van loonheffingen over het verleden, mogelijk met boete en rente.
• Voor de zzp’er: hij kan als werknemer worden aangemerkt, met gevolgen voor ondernemersfaciliteiten in de inkomstenbelasting.
• Arbeidsrechtelijk: een werker die in werkelijkheid werknemer is, kan aanspraak maken op werknemersrechten, zoals loon bij ziekte en ontslagbescherming.
• Voor beide partijen: onzekerheid en discussie achteraf, die met goede afspraken en een passende werkwijze grotendeels te voorkomen zijn.

Als zzp’er draait het om twee dingen: een overeenkomst van opdracht die past bij hoe je werkt, en een werkwijze die past bij wat er in die overeenkomst staat. Leg vast dat je zelf bepaalt hoe je het werk doet, dat je je kunt laten vervangen, dat je eigen middelen gebruikt en dat je ondernemersrisico draagt. Zorg daarnaast dat je je als ondernemer gedraagt: meerdere opdrachtgevers, een eigen tarief, een eigen verzekering.

Als opdrachtgever is de vraag vooral of de zzp’er geen werk doet dat in de praktijk niet te onderscheiden is van dat van je eigen werknemers. Werkt iemand langdurig in je vaste teams, onder dezelfde leiding en met dezelfde middelen, dan is het risico groot, ongeacht wat er in het contract staat.