Relatiebeding en concurrentiebeding voor zzp’ers: wat is toegestaan?

Een concurrentiebeding verbiedt je om na afloop van een opdracht soortgelijk werk te doen voor concurrenten, of in een bepaalde markt of regio. Een relatiebeding is beperkter: je mag geen zaken doen met de klanten of relaties van je opdrachtgever, of, bij bemiddeling, niet rechtstreeks voor de klant gaan werken buiten de bemiddelaar om.

In zzp-contracten komt vooral het relatiebeding veel voor, met name bij opdrachten via een bemiddelaar of detacheerder. Die wil voorkomen dat de klant en de zzp’er na de eerste opdracht zonder het bureau verder gaan.

Soms staat een beding niet in de overeenkomst zelf, maar in de algemene inkoopvoorwaarden van de opdrachtgever of de raamovereenkomst van de bemiddelaar. Vraag die stukken altijd op voordat je tekent: ook daar kunnen relatie- of concurrentiebedingen en boeteclausules in staan die op jou van toepassing worden verklaard.

Voor werknemers stelt artikel 7:653 BW strenge eisen aan een concurrentiebeding: het moet schriftelijk, en in een tijdelijk contract alleen met een schriftelijke motivering van zwaarwegende bedrijfsbelangen. Die regels gelden niet voor een overeenkomst van opdracht. Tussen ondernemers geldt contractsvrijheid.

Dat betekent niet dat alles mag. Een beding moet in redelijkheid kunnen worden ingeroepen. Is toepassing in de gegeven omstandigheden naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar, dan geldt het niet (artikel 6:248 lid 2 BW). Daarnaast kan een zeer ruim concurrentiebeding tussen ondernemingen in strijd zijn met het mededingingsrecht. Een rechter kijkt onder meer naar de duur, de reikwijdte, het belang van de opdrachtgever en wat het beding betekent voor je mogelijkheid om je brood te verdienen.

• Een beperkte duur, bijvoorbeeld zes tot twaalf maanden na afloop van de opdracht.
• Beperkt tot relaties met wie je tijdens de opdracht daadwerkelijk te maken had, niet “alle klanten” van de opdrachtgever.
• Bij bemiddeling: beperkt tot rechtstreeks werken voor dezelfde klant, met eventueel een overnameregeling waarbij de klant of jij een vergoeding betaalt.
• Geen algemeen verbod om in je vak te werken: dat raakt je ondernemerschap direct.

Relatie- en concurrentiebedingen gaan vaak samen met een boete per overtreding of per dag. Een boetebeding is toegestaan (artikel 6:91 BW), maar de rechter kan een boete matigen als de billijkheid dat klaarblijkelijk eist (artikel 6:94 BW). Bij een boete die in geen verhouding staat tot de schade of tot de waarde van de opdracht, is matiging goed denkbaar. Onderhandel daarom vooraf over de hoogte; reken er niet op dat een rechter het achteraf corrigeert.

Een ruim concurrentiebeding past slecht bij zelfstandigheid. Een ondernemer werkt voor meerdere opdrachtgevers en bepaalt zelf voor wie. Een beding dat je verbiedt voor concurrenten te werken, beperkt juist dat ondernemerschap en lijkt op een beding uit een arbeidsovereenkomst. Het is geen beslissend criterium, maar het telt mee in het totaalbeeld.

Een beperkt relatiebeding bij bemiddeling is gangbaar en minder problematisch, omdat het de commerciële positie van de bemiddelaar beschermt en niet je vrijheid om voor anderen te werken. Laat een ruim concurrentiebeding liever schrappen of beperken.

Veel bemiddelaars en opdrachtgevers gebruiken standaardteksten en zijn bereid die aan te passen als je een redelijk alternatief voorstelt. Leg de uitkomst schriftelijk vast in de overeenkomst.

• Vraag welk belang het beding beschermt, en stel voor het daartoe te beperken.
• Vervang een concurrentiebeding door een relatiebeding, beperkt tot klanten met wie je echt hebt gewerkt.
• Spreek een kortere duur af, bijvoorbeeld zes maanden in plaats van twee jaar.
• Spreek een overnamevergoeding af in plaats van een verbod: de klant of jij betaalt een redelijk bedrag als je rechtstreeks verdergaat.
• Maak een boete in verhouding tot de opdracht, of laat de boete vervallen in ruil voor een vergoeding van de werkelijke schade.